X
تبلیغات
کالج کارآفرینی تیوان

اندر مصایب دو گونه فرمالیسم

11 مهر 1396


فرمالیسم یا صورت گرایی دینی، جریانی است که عمق و  گوهر دین را از او می گیرد و دین را به چیزی سطحی و گاهی مبتذل تبدیل می کند. صورت گرایی  در همان ظواهر باقی می ماند و باطن و مغز پنهان دین را نادیده می انگارد.


در یک نظر کلی، ما اکنون با دو گونه فرمالیسم دینی مواجه هستیم:

     1. صورت گرایی فقهی

     2. صورت گرایی آیینی


✔️آیین و فقه، با همه ی تفاوت هایشان، اما در اموری با هم اشتراک دارند. 


مشترکات این دوگونه صورت گرایی عبارت است از:


1. هر دو، روش تقلیل گرایانه دارند.

 تقلیل گرایی، یعنی مجموعه ی دین را با ابعاد و اضلاع مختلف به یک عنصر و یک بُعد کاهش می دهند. تقلیل گرایی، چیزی شبیه مغالطه ی کُنه و وجه است. در مغالطه ی کُنه و وجه، وجهی از یک کل، چنان برجسته می شود که همه ی آن کل را در خود فرو می برد و می بلعد. 

به عنوان مثال وقتی گفته می شود "تاریخ چیزی جز نبرد طبقات نیست"، به واقع همه ی تاریخ را به یک واقعیت و به یک وجه، فرو کاسته است. نحوه ی پرداختن به فقه، چنان است که رابطه ی این همانی میان ایمان و معنویت و فقه برقرار شده است. یعنی فقه، همان ایمان و فقه، همان معنویت است. در حالی که چنین نیست. 

آیین گرایی و مناسک گرایی پررنگ نیز در پروسه ای تقلیل گرایانه، دین را به یک سری آیین ها و نمایش های  عموما جمعی  تبدیل کرده است. این جا نیز گویی رابطه ی این همانی جریان دارد. آن گونه که مناسک و آیین را همان دین و معنویت تلقی می کنند. 

نتیجه ی مشی تقلیل گرایی فقه و آیین، کم اهمیت شدن و بعضا فراموش شدن سایر ابعاد و زوایای پدیده ی دین و معنویت است.

✔️مهم ترین عنصر و مولفه ی دین که همان تجربه ی دینی است، تجربه ای شخصی از مواجه شدن با امر متعالی و تجربه ی زیستن مومنانه در فرمالیسم فقهی و آیینی، فراموش می شود. از ضرورت و اهمیت می افتد و در نهایت محو می شود.  


2. هر دو، از دین و معنویت، ماهیت زدایی می کنند. 

به این نحو که ایمان به امری دم دستی و بلکه فرودستانه تبدیل می شود. گوهر زرین را به کالایی کم ارزش تغییر می دهند. این همان چیزی است که می توان از آن به "دین آسانی"، نام برد. دین آسانی، یعنی برای رستگار شدن، هزینه ای پرداخت نمی کنید. کافی است در ایام دهه ی محرم، در دستجات سینه زنی شرکت کنید. اشکی بریزید و از غذای نذری استفاده کنید. این چند روز ، رستگاری شما را تضمین خواهد کرد. این در حالی است که ایمان ورزی، کنشی به غایت منضبط، پر هزینه و کاری است مستمر و هوشیارانه. 

ایمان، کالایی نیست که یک بار برای همیشه بتوان آن را از جایی تهیه کرد. بلکه دغدغه ای است ابدی، کاری است سترگ، دل سپاری به نقطه ای متعالی، بودنی همراه مراقبت و زیستنی پاک و نیالوده. 


3. هر دو، اخلاقی زیستن را بلاموضوع می کنند. ضرورت و اهمیتش را منتفی می کنند.

اخلاقی زیستن و انتخاب اخلاقی گاهی سخت و طاقت فرساست. به راستی که برای انسان خوب بودن ( به معنای انسان اخلاقی بودن)، و زندگی پاک داشتن، چه رنج ها باید کشید و چه هزینه ها باید پرداخت.

 اخلاقی زیستن، کالایی بی ارج و بی اهمیتی نیست که به آسانی به دست بیاید. درون آن که می خواهد اخلاقی بزید، جدالی بی پایان و پیکاری نهان و غوغایی مهیب برقرار است. زیرا آدمی همیشه بر دو راهه های زندگی باید دست به انتخاب بزند، انتخابی آزموده و محاسبه شده. انسان اخلاقی، آگاهانه باید انتخاب هایش را بسنجد. همواره باید با امیال سرکش و هوای نفسانی درون نبرد کند. امیالی که اگر فرصت آشکار برای خودنمایی نداشته باشند، به هزار راه پنهان، فرد را در چنگال خویش می گیرد و اسیر می کند.


و این در حالی است که چه بسیار بر منابر و مناسک محرم شنیده ایم که اشک ریختن بر امام حسین، می تواند بار مسئولیت رفتارهای غیراخلاقی را از دوش ما بردارد  و از ما در هنگام داوری در رستاخیز، دست گیری کند. و چنین می شود که قطره ای اشک، رافع مسئولیت اخلاقی زیستن می شود. کافی است در گرم خانه ی مناسک وارد شویم و لختی بنشینیم، بیرون که بیاییم، پاک از هر آلودگی می شویم. وقتی کار بدین آسانی است، چه نیازی به مراقبت ها و محاسباتی است که در همه ی لحظات باید بر دوش کشید؟ بدین قرار، اخلاق از موضوعیت می افتد و اخلاقی زیستن به تاریک خانه ی ذهن های می خزد. 

صورت گرایی فقهی تکیه بر تکالیف دارد و عنصر اخلاق را به حاشیه می برد، و نیز با کالایی کردن گناه، شرم را از گناه پاک می کند.  کالایی شدن گناه یعنی آن که می توان گناهان را با پرداخت پول حل و فصل کرد. حتی می توان از زیر بار تکالیف دینی، بیرون رفت و آن را با پول معاوضه نمود. این در حالی است که شرم، عنصر ضروری در اخلاقی زیستن است.


نظرات (@commentCount)
@text
پاسخ:
@text
@text
@message

نام :
پست الکترونیکی :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد
نام :
پست الکترونیکی :
موضوع نامه :