X
تبلیغات
رایتل

دوگانه ی نیت -– عمل

28 آذر 1395



1. هر آن چه که پیش از دست زدن به عمل، در ذهن داریم و عمل را برای تحقق آن امر درونی و هدف از پیش تعیین شده ی انتزاعی، انجام می دهیم، همان نیت و یا مقصود است.  نیت،  امر ذهنی و درونی و به این خاطر دور از دسترس دیگران است. شخص، خودش باید نیت و قصدش را ابراز کند و هیج کس دیگر نمی تواند از بیرون، از قصد و نیت کسی مطلع شود. عمل را نیز می توان به فعل رفتاری (آنچه انجام می دهیم) و فعل گفتاری (آن چه می گوییم)، تقسیم کرد. 

  


2.  عمل مشابه و یکسان، نشان نمی دهد که نیت ها هم یکسان و مشابه است. ممکن است عمل مشابه اما نیت های افراد با هم متفاوت باشد. بنابر این، از عمل مشترک نمی توان پی به نیت ها برد. مثلا همه ی آن کسانی که ورزش می کنند و فعل مشابهی انجام می دهند، ممکن است با قصد نیت و خاصی اقدام به ورزش کنند. به تعداد افرادی که مثلا در یک پارک و با یکدیگر ورزش می کنند، می تواند قصد و نیت وجود داشته باشد. یکی به قصد سلامتی. دیگری به نیت زیبایی اندام. دیگری به نیت تفریح، دیگری به قصد وقت کشی، دیگری به نیت خودنمایی و الی آخر


3.  از نیت و قصد مشابه و یکسان افراد نیز، عمل مشابه و یکسانی صادر نمی شود. به سخن دیگر ممکن است ممکن است گروهی از اشخاص یک نیت مشترک داشته باشند، اما عمل آنها با یکدیگر متفاوت باشد. گروهی از افراد را در نظر بگیرید که به قصد و نیت یاری رساندن به دیگران و انجام خیر، دست به عملی می زنند. اینان گرچه نیت و هدف واحدی دارند اما در عمل با هم متفاوت می شوند. ثروتمندی که از اموالش به فقرا می بخشد، آن که به عابری نابینا در گذر از عرض خیابان کمک می کند، آن که از فردی دلشکسته دلجویی می کند، همگی به نیت یاری رساندن به دیگری، دست به رفتارهای مطلوب می زنند. پس نیت ها واحد است اما رفتارها متفاوت


4.  برای تحقق نیت، تناسب میان وسیله و هدف، ضرورتی اجتناب ناپذیر است.منطقا لازم است وسیله ای که فرد برای رسیدن به هدفش انتخاب می کند، ‌تناسب داشته باشد. ماکس وبر، تناسب میان وسیله و هدف را "کنش عقلانی" می داند. انتخاب کنش، اهمیتی وافر می یابد. فاعل صرفا با نیتش به هدف نمی رسد، بلکه باید وسیله و ابزار لازم هم برای تحقق هدفش فراهم آورد. از این رو فقط نیت خیر کافی نیست، بلکه عمل و رفتار فاعل نیز باید با آن نیت خیر تطابق داشته باشد. رفتار منطبق با نیت، حداقل دو ویژگی دارد: اولا رفتار باید عقلانی و ثانیا اخلاقی باشد. به عنوان مثال: اگر هدف شخص، ورود به دانشگاه و ادامه ی تحصیل باشد، باید شیوه های متناسب با این هدف را در یابد و بر اساس آن عمل کند. تناسب 

  

5.  نیت، امر ذهنی است و تابع خواسته ی فرد، اما الزاما این فاعل نیست که نتیجه فعل را معلوم می کند. نتایج و آثارعمل، به سلسله ای از علل متعدد و بیرون از خواسته ی فاعل، وابسته است. بنابراین نتایج یک عمل را باید به منزله ی امری مستقل از نیت مطالعه کرد. این سخن بدان معنا است که: اولا با فراهم آوردن تمام مقدمات و اهتمام به کنش معقول، اما هنوز ممکن است فاعل به هدفش نائل نیاید. این همان عدم توفیق در عمل است. ثانیا، ممکن است نتایج یک عمل، درست در مقابل نیت و قصد از پیش تعیین شده قرار گیرد و با هدف و قصد فاعل، سازگار و همراه نباشد. ممکن است نیت شخص فاعل، خیر باشد اما نتیجه ای که ازعملش برآمده است، به سمت و سویی کاملا متعارض با نیت پیشین کشیده شود. بنابراین حتی زمانی که فاعل، وسیله و سویه ی متناسب با نیت و قصدش را انتخاب می کند، ممکن است او را به هدفش نرساند و یا در نهایت به نتیجه ی مخالف و متعارض با هدفش منتهی گردد. به عنوان مثال، ممکن است با قصد راهنمایی کردن فرد و یا با خبر کردنش از خطری، مطالبی را با او در میان بگذارد اما آن شخص، این کار را حمل بر دخالت در حوزه ی خصوصی اش تلقی کند و سبب نزاعی گردد.



6. هر عملی واجد سه گونه نتیجه است:

الف. نتایج آشکار و نتایج پنهان

نتایج آشکار، آن دسته از نتایجی است که هدف پیشینی و برنامه ریزی شده ی فاعل است. نتایجی که ممکن است رخ دهد و ممکن است رخ ندهد. نتایج پنهان، نتایجی است که برای آن برنامه ریزی نشده است، اما آن نتایج رخ می دهد. مثلا فردی که برای ادامه ی تحصیل وارد دانشگاه می شود، در آن محیط با کسانی آشنا می شود، دوستان جدیدی پیدا می کند و حتی ممکن است سبک زندگی اش تعییر کند. این نتایج، همان نتایج پنهانی است که جزو برنامه ی قبلی نبوده است. نتایج مستقیم و  نتایج غیر مستقیم، تعبیر دیگری از آشکار و پنهان بودن نتایج است. نتایج آشکار، خواسته و مستقیم را می توان شناخت و پیش از اقدام به عمل، محاسبه نمود. اما بسیاری از نتایج غیر مستقیم و پنهان، از پیش قابل سنجش و شناخت نیست. اما این نکته مهم است که بدانیم هر فعلی، واجد بسیاری از آثار و نتایجی است که فاعل، نه آنها را می شناسد و نه هدف فاعل بوده است. هر چه میدان دید و بصیرت فرد بیشتر می شود، بیشتر به آثار فعلش وقوف می یابد. آگاهی به گستره ی وسیع آثار و نتایج فعل، نیز آدمی را مستعد اخلاقی زیستن می کند.

ب. آثار و نتایج آنی و آثار و نتایج آتی

همه ی نتایجی که در زمان کوتاه خود را نشان می دهد و فاعل می تواند ان را ببیند و ملاحظه کند، نتایجی است که به زودی رخ می دهد. اما بخشی از آثار و نتایج، در زمان های دورتر و آینده رخ می نماید. در این جا، زمان رخ دادن نتایج مورد نظر است. کدام نتیجه زودتر و کدام دیر تر به بار می نشیند.

ج. آثار و نتایج مقطعی و ناپایدار و آثار و نتایج دیرپا و ماندگار 

برخی اعمال و رفتارها، نتایج زودگذری دارند و آثار برخی دیگر ماندگارترند. سخن آشنایی است این سخن که گفته می شود زخمی که بر جسم وارد می شود،  از زخمی که بر روح و روان وارد می شود زودتر التیام می یابد. درد یک سخن گاه تا همیشه تازه می ماند. 


7. نیت را باید از علت واقعی بروز رفتار تفکیک کرد. گاهی اوقات، علت اصلی رفتار،‌ همان نیت فاعل است و گاهی علت واقعی رفتار چیزی غیر از نیتی است که کنشگر آن را به عنوان مقصد و هدف خود انتخاب کرده است. نیت، یا همان هدف و مقصودی که فاعل، در پی تحقق آن است، با انگیزه های ناخوداگاه متفاوت است. با این شرح که، فاعل نسبت به مقصود و نیت اش آگاه است و اگر فرد صادقی باشد، در برابر پرسش از نیت، آن را بر ملا می کند. اما برخی روان شناسان مکتب فروید به ما یادآوری می کنند، ممکن است شخص، تحت تاثیر انگیزه ای قرار گرفته باشد که در ناخودآگاه او قرار دارد و حتی فاعل هم ازآان بی خبر است. به تعبیر دیگر، گرچه شخص، آگاهانه و به قصد هدفی، عملی انجام می دهد اما ممکن است به علت یک انگیزه ی پنهان در بخش ناخودآگاهش دست به چنین رفتاری زده است. برای مثال: اگر از نیت فردی که در انجام فرایض دینی به ویژه فرایض جمعی کوشا و پایدار است، پرسش شود، پاسخ خواهد داد که برای کسب رضایت خدا و انجام تکلیف دینی که او خواسته است. اما ممکن است علت واقعی رفتار او نه انجام تکالیف دینی و کسب رضایت خداوند که برای خودنمایی و کسب وجهه ی اجتماعی و یا رسیدن به منافعی باشد. این را نباید با ریا و یا دروغگویی یکی دانست.  آن که به ظاهر و با نیت تنزه طلبی، دستش را به جیبش نمی برد و شدیدا ممسک است، ممکن است خسیسی باشد که برای خستش، ناخودآگاه لباسی از تقوا می پوشاند.

ریا، وقتی است که فاعل از علت واقعی عمل خود آگاهی دارد اما آن علت را ابراز نمی کند و چیزی دیگر را وانمود می کند. از این رو ریا، کنشی آگاهانه برای مقصودی از پیش تعیین شده قلمداد می شود، با این شرط که فاعل کنش، برداشت ناظران رفتار را به عمد دچار خطا و اشتباه می کند. ریا گونه ای از دروغ و رفتار شارلاتانی محسوب می گردد، زیرا تلاشی مضاعف و پنهان می کند تا دیگران را تحمیق کند و خود را نه آن گونه که هست، بلکه آن گونه که در نزد دیگران مطلوب است جا بزند. علت اصلی و پنهان شده ی رفتار در ناخودآگاه، حتی شخص فاعل را فریب می دهد و فاعل نمی داند فعل اش رو به سوی کدام هدف دارد.


نظرات (0)
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)

نام :
پست الکترونیکی :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد